Başlamak Neden Bu Kadar Zor? Ertelemenin Ardındaki Duygular

Bazen yapmamız gereken şeyleri çok iyi biliyoruz. Hatta onları gerçekten yapmak istiyoruz. Uzun zamandır okumayı düşündüğümüz bir kitaba başlamak, üzerinde çalışmamız gereken bir projeyi tamamlamak ya da hayatımızda değiştirmek istediğimiz bir şey için ilk adımı atmak… Bütün bunlar aklımızın bir köşesinde dururken kendimizi başka şeylerle uğraşırken bulabiliyoruz.

Üstelik zaman geçtikçe yapmamız gereken şey ortadan kaybolmuyor. Aksine, zihnimizde giderek daha fazla yer kaplamaya başlıyor.

Böyle zamanlarda kendimize kızabiliyoruz. Neden hâlâ başlamadığımızı, neden yeterince disiplinli olamadığımızı ya da gerçekten isteseydik şimdiye kadar çoktan yapmış olup olmayacağımızı sorguluyoruz.

Oysa ertelemek her zaman bir şeyi yeterince istemediğimiz anlamına gelmiyor. Bazen yapmak istediğimiz şey bizim için ne kadar önemliyse ona başlamak da o kadar zorlaşabiliyor.

Peki, neden?

Ertelediğimiz Şey Gerçekten Ne?

Ertelemeyi düşündüğümüzde genellikle aklımıza zamanımızı iyi yönetememek geliyor. Yapmamız gereken bir iş var, yeterince zamanımız da var ama bir türlü harekete geçemiyoruz.

Ancak bir işe başlamak yalnızca karar vermekten ibaret değil. Dikkatimizi o işe yöneltmemiz, nereden başlayacağımızı belirlememiz, yapacaklarımızı organize etmemiz ve o işin bizde uyandırdığı duygularla da karşılaşmamız gerekiyor. Bazen bizi durduran, yapacağımız işin kendisinden çok onunla birlikte gelen hisler oluyor.

Örneğin önemli bir sınava hazırlanmayı sürekli ertelediğimizi düşünelim. İlk bakışta ders çalışmak istemediğimiz sonucuna varabiliriz. Ancak biraz daha yakından baktığımızda, çalışmaya başladığımız anda başarısız olma ihtimalini de düşünmeye başladığımızı fark edebiliriz.

Ya yeterince iyi yapamazsak? Ya bütün çabamıza rağmen istediğimiz sonucu alamazsak? Ya düşündüğümüz kadar başarılı biri değilsek?

Böylece ders çalışmak, yalnızca öğrenmemiz gereken konularla değil, kendimiz hakkında karşılaşmaktan korktuğumuz ihtimallerle de ilişkili hâle gelebilir. Bu durumda ertelemek, kısa süreliğine de olsa bizi rahatsız eden düşüncelerden uzaklaşmamızı sağlayabilir.

Elbette her ertelemenin arkasında bir korku bulunmuyor. Bazen gerçekten yorgun oluyoruz, nereden başlayacağımızı bilemiyoruz ya da dikkat ve planlama süreçlerinde zorlanıyoruz. Ancak bazı durumlarda ertelediğimiz şeyin yalnızca bir görev olmadığını, o görevin bizde uyandırdığı duygulardan da uzaklaşmaya çalıştığımızı görebiliriz.

Ertelemek Bizi Nelerden Koruyor Olabilir?

İnsanlar olarak yalnızca hoşumuza giden deneyimlere yönelmiyoruz. Aynı zamanda bizi zorlayan, kaygılandıran veya üzen deneyimlerden de uzaklaşmaya çalışıyoruz. Bu oldukça anlaşılır bir eğilim. Çünkü rahatsız edici bir duygudan uzaklaştığımızda çoğu zaman kısa süreli bir rahatlama hissediyoruz. Erteleme de bazen böyle işleyebiliyor.

Yapmamız gereken bir işe başlamayı düşündüğümüzde kaygılanıyoruz. Ardından başka bir şeyle ilgilenmeye karar veriyoruz. Bir video izliyoruz, telefonumuza bakıyoruz ya da o anda daha kolay gelen başka bir işle uğraşıyoruz. Bir süreliğine rahatlıyoruz.

Fakat yapmamız gereken iş hala bizi bekliyor. Üstelik artık ona başlamamış olmanın yarattığı suçluluk da kaygımıza eşlik etmeye başlayabiliyor. Burada ilginç bir çelişki ortaya çıkıyor. Kendimizi kötü hissetmemek için ertelediğimiz bir şey, zamanla kendimizi daha kötü hissetmemize neden olabiliyor.

Bazen zihnimiz henüz gerçekleşmemiş bir geleceği, sanki şu anda yaşanıyormuş gibi ele alabiliyor. Başarısız olduğumuz, eleştirildiğimiz ya da hayal kırıklığına uğradığımız senaryoları düşünüyoruz. Bunlar henüz yaşanmamış olsa da düşüncelerin uyandırdığı duygular oldukça gerçek olabiliyor. Bu nedenle bir işe başlamaktan kaçınırken aslında gelecekte karşılaşabileceğimiz bir acıdan da korunmaya çalışıyor olabiliriz.

Ancak burada kendimize sorabileceğimiz önemli bir soru var: Bir ihtimalden kaçınırken başka hangi ihtimallerden vazgeçiyoruz?

Başarısız olmaktan kaçınırken öğrenme fırsatını, eleştirilmekten korkarken kendimizi ifade etmeyi, hayal kırıklığı yaşamamak için denemeyi de erteleyebiliyoruz. Bazen kendimizi korumak için geliştirdiğimiz davranışlar, zamanla hayatımızda hareket edebileceğimiz alanı daraltabiliyor.

Erteledikçe Neden Kendimize Daha Çok Kızıyoruz?

Ertelemeye çoğu zaman yalnızca yapılmamış işler eşlik etmiyor. Bir de kendimizle kurduğumuz oldukça eleştirel bir ilişki ortaya çıkabiliyor.

“Yine hiçbir şey yapmadım.”

“Ben zaten hep böyleyim.”

“Bir işi bile düzgün yapamıyorum.”

“Gerçekten isteseydim yapardım.”

Bu cümleler bazen o kadar tanıdık geliyor ki kendimizle ne kadar sert konuştuğumuzu fark etmiyoruz. Üstelik kendimizi eleştirmenin bizi harekete geçireceğini de düşünebiliyoruz. Sanki yeterince kızarsak, suçlu hissedersek ya da kendimize baskı yaparsak sonunda bir şeyleri değiştirebileceğiz.

Ancak yoğun öz eleştiri her zaman motivasyon sağlamıyor. Bazen zaten zorlandığımız bir işe başlamayı daha da güçleştirebiliyor. Çünkü artık yalnızca yapmamız gereken işle değil, kendimize ilişkin olumsuz değerlendirmelerimizle de uğraşıyoruz. Burada suçluluk duygusuna biraz daha yakından bakabiliriz.

Bir şeyi ertelediğimizde neden suçluluk hissediyoruz? Yapmadığımız şey bizim için gerçekten önemli olduğu için mi, yoksa yapmamız gerektiğine inandığımız bir beklentiyi karşılayamadığımız için mi? Bu ikisi her zaman aynı anlama gelmiyor.

Örneğin uzun zamandır bir yabancı dil öğrenmek istediğimizi düşünelim. Belki gerçekten başka kültürleri tanımak, farklı insanlarla iletişim kurmak istiyoruz. Belki de çevremizdeki herkes kendisini geliştirmeye çalıştığı için bizim de bir şeyler öğrenmemiz gerektiğini düşünüyoruz.

Her iki durumda da aynı davranışı erteleyebiliriz. Ancak ertelemenin bizde uyandırdığı suçluluğun kaynağı farklı olabilir.

Bazen suçluluk, bizim için önemli olan bir şeyden uzaklaştığımızı fark etmemizle ilişkili. Bazen de kendimize koyduğumuz katı kuralları karşılayamamaktan kaynaklanabiliyor. Bu ayrımı yapmak önemli. Çünkü her “yapmalıyım” düşüncesi, gerçekten istediğimiz bir hayatın parçası olmayabilir.

Başlamak İçin Önce İstememiz mi Gerekiyor?

Çoğu zaman harekete geçmek için önce motive olmamız gerektiğini düşünüyoruz. İçimizden gelmesini, kendimizi hazır hissetmeyi, kaygımızın azalmasını ya da ne yapacağımızdan tamamen emin olmayı bekliyoruz.

Ancak motivasyon her zaman davranıştan önce gelmiyor. Bazen bir şeye başladıktan sonra ilgimiz artıyor, yaptığımız işin içine girdikçe devam etmek kolaylaşıyor. Örneğin hiç istemediğimiz hâlde dışarı çıktığımız bir yürüyüşten keyif alabildiğimiz oluyor. Başlamakta zorlandığımız bir kitabı okumaya koyulduğumuzda merakımız artabiliyor. Uzun süredir ertelediğimiz bir işle birkaç dakika ilgilendiğimizde, zihnimizde büyüttüğümüz kadar zor olmadığını fark edebiliyoruz.

Elbette bu her zaman böyle olmuyor. Bazen başladıktan sonra da zorlanmaya devam ediyoruz. Ancak burada önemli olan, harekete geçebilmek için bütün zorlayıcı duygularımızın ortadan kalkmasını beklemek zorunda olmadığımızı fark etmek.

Kaygılıyken de bir işe başlayabiliriz. Kendimizden şüphe duyarken de bir şeyler deneyebiliriz. Başarısız olma ihtimalini düşünürken de bizim için önemli olan bir adım atabiliriz. Bu, duygularımızı görmezden gelmek anlamına gelmiyor. Aksine, onların varlığını kabul ederken davranışlarımızı yalnızca o an hissettiklerimize göre belirlememekten söz ediyoruz.

Bazen kendimize “Bunu yapmak istiyor muyum?” diye sormak yerine “Bu benim için neden önemli?” diye sormak daha anlamlı olabilir. Çünkü o anki isteğimiz değişken olabilir. Yorulabiliriz, sıkılabiliriz, kaygılanabiliriz. Ancak bizim için önemli olan şeyler, o anki duygularımızdan daha kalıcı bir yön gösterebilir. Belki de başlamak için ihtiyacımız olan şey, kendimizi tamamen hazır hissetmek değil, hazır hissetmediğimizde de küçük bir adım atabileceğimizi görebilmek.

Kendimize Daha Anlayışlı Yaklaşmak Ne Değiştirir?

Ertelediğimiz şeylerle ilgili kendimize anlayış göstermek, bazen yanlış anlaşılabiliyor. Sanki kendimize anlayışlı davranırsak sorumluluklarımızı önemsemeyecek, sürekli ertelemeye devam edecekmişiz gibi düşünebiliyoruz. Oysa kendimize anlayış göstermek, yaptığımız her şeyi haklı çıkarmak ya da hiçbir şeyi değiştirmemek anlamına gelmiyor.

Daha çok, zorlandığımız bir durumda kendimizi aşağılamadan da sorumluluk alabileceğimizi kabul etmekle ilgili. Örneğin uzun zamandır ertelediğimiz bir işe başlamadığımızda kendimize “Ben zaten tembelim” demek yerine, o anda neler yaşadığımızı anlamaya çalışabiliriz. Belki başarısız olmaktan korkuyoruz. Belki iş gözümüzde çok büyüdü. Belki nereden başlayacağımızı bilmiyoruz. Belki de gerçekten dinlenmeye ihtiyacımız var.

Bunların her biri farklı bir yaklaşım gerektirebilir. Başarısız olmaktan korkuyorsak bu ihtimalle ilgili düşüncelerimizi ele alabiliriz. Nereden başlayacağımızı bilmiyorsak işi daha küçük parçalara ayırabiliriz. Yorulduysak kendimize dinlenmek için alan açabiliriz.

Bazen ise yalnızca ilk adımı atmak, devamını getirebilmemiz için yeterli olabilir. Burada önemli olan, kendimizi sürekli zorlamakla her zorlandığımızda geri çekilmek arasında başka bir yol da bulunduğunu görebilmek. Zorlandığımız duygulara yer açarken, bizim için önemli olan şeylere doğru hareket etmeyi de öğrenebiliriz.

Çünkü ertelemenin ardında her zaman isteksizlik ya da sorumsuzluk bulunmuyor. Bazen önem verdiğimiz şeylerle karşılaşmanın getirdiği kaygı, belirsizlik ve başarısızlık ihtimali de var. Belki de bu nedenle kendimize yalnızca “Neden hâlâ başlamıyorum?” diye sormak yeterli olmayabilir.

Biraz daha merakla yaklaşabiliriz: “Başlamayı düşündüğüm anda içimde ne oluyor?” Ve ardından başka bir soruya yer açabiliriz:

“Bu benim için önemliyse, bütün bu duygulara rağmen bugün atabileceğim en küçük adım ne olabilir?”

Belki de değişim, kendimizi bir daha hiç ertelemeyen birine dönüştürmekten çok, zorlandığımız anlarda kendimizle nasıl ilişki kurduğumuzu değiştirmekle başlayabilir.